Vrij verkrijgbare geneesmiddelen

Farmaceutische bedrijven zijn paradoxaal. Aan de ene kant zijn ze betrokken bij het verlichten van lijden en het redden van levens, wat de meest ethische activiteit op aarde zou moeten zijn. Aan de andere kant zijn er schokkende getuigenissen en rapporten over hun gedrag. Deze paradox wordt veroorzaakt door het systeem waarin ze opereren. Het fundamentele probleem is dat de jacht op winst en het octrooisysteem dat gebruikt wordt om medicijninnovatie te betalen nogal botsen met het voorzien in basisbehoeften. Het systeem dat we hebben leidt ertoe dat meer dan de helft van de uitgaven van farmaceutische bedrijven wordt besteed aan zaken die waardeloos of zelfs schadelijk zijn: juridische procedures, onderzoek naar kleine wijzigingen in bestaande medicijnen die weinig effect hebben en marketing die artsen verleidt om niet de beste, wetenschappelijk beproefde, medicijnen voor te schrijven.

Omdat Ethical Consumer al langer dan vijf jaar geen geneesmiddelen meer heeft onderzocht, kunnen bepaalde middelen in de tabel niet meer verkrijgbaar zijn. Andere zijn misschien alleen in het Verenigd Koninkrijk te koop.

De belastingmoraal van deze bedrijven is bijna altijd niet best. De enige bedrijven die niet de slechtste score voor belastingontwijking kregen zijn Boehringer en Lane's Health en Diomed Developments.

We hebben bedrijven een lagere score gegeven als ze het erg slecht deden in de Access to Medicine Index of de All Trials Index. Boehringer Ingelheim en Bayer staan laag in de Access to Medicine Index. Bayer, Johnson & Johnson, Sanofi en ViiV Healthcare (dat voor het grootste deel in handen is van GlaxoSmithKline) staan laag in de All Trials Index.

Het is schokkend dat farmaceutische bedrijven twee keer zoveel geld uitgeven aan marketing als aan onderzoek en ontwikkeling. En daar blijft het niet bij. Ongeveer 75% van de uitgaven aan onderzoek en ontwikkeling gaat naar 'follow-on' of 'me-too' medicijnen, die bijna identiek zijn aan bestaande middelen maar een marginaal voordeel bieden: misschien zijn ze simpeler te doseren of vermijden ze enkele van de niet ernstige bijwerkingen van het andere medicijn. Als het nieuwe middel op de markt komt, kan het bedrijf eraan verdienen, maar ze voegen nauwelijks waarde toe. Intussen was slechts 4% van de producten die tussen 2000 en 2011 werden goedgekeurd middelen tegen verwaarloosde ziekten in lage- en middeninkomenslanden, zoals slaapziekte of de ziekte van Chagas. Access to Medicine, een initiatief van de Bill & Melinda Gates Foundation en de Britse regering, heeft de investeringen van farmaceutische bedrijven in onderzoek naar geneesmiddelen voor het mondiale zuiden op een rijtje gezet (zie onderstaande tabel).

Actievoerders protesteren in Zuid-Afrika in het kader van de campagne Fix the Patent Law.

Een octrooi geeft een farmaceutisch bedrijf een monopolie op een bepaald medicijn. Daarna kan het uitzoeken wat mensen ervoor willen betalen. En in het geval van een levensreddend medicijn is de bovengrens bijna alles wat mensen kunnen betalen. Dit systeem is logisch omdat bedrijven betaald moeten worden voor de investeringen die ze doen in onderzoek. Het klopt dat een medicijn op de markt brengen niet goedkoop is. Maar tegelijkertijd profiteren ze ook van bestaande kennis uit onderzoek, dat al door anderen is gefinancierd.
Een derde van de nieuwe medicijnen vindt zijn oorsprong in door de overheid gefinancierde instellingen zoals universiteiten. En twee derde van alle onderzoek en ontwikkeling wordt betaald uit publieke middelen. Global Justice Now geeft in haar rapport Pills and Profits uit 2017 veel voorbeelden van de grove woekerwinsten die farmaceutische bedrijven behalen op middelen die met publiek geld zijn ontwikkeld:

• Sanofi verwierf de rechten op alemtuzumab, hoewel het ontwikkeld was aan de Universiteit van Cambridge. Het werd oorspronkelijk ontwikkeld tegen leukemie, maar Sanofi herintroduceerde het als een geneesmiddel voor de behandeling van MS en verhoogde de prijs van 3000 euro per kuur in 2012 naar 67000 euro per kuur.
• In 2012 verhoogde Pfizer de prijs van 100 mg fenytoïnenatrium, een middel tegen epilepsie, van € 3,40 naar € 81.
• Johnson and Johnson heeft de rechten op abiraterone, een effectief geneesmiddel voor gevorderde prostaatkanker. Het werd ontwikkeld door het Institute of Cancer Research, dat grotendeels door de overheid wordt gefinancierd. Toch werd het verkocht voor een enorm hoge prijs.

Dit alles zet de budgetten voor gezondheidszorg over de hele wereld onder druk. De uitgaven aan medicijnen in het Verenigd Koninkrijk zijn de afgelopen vijf jaar met 29% gestegen. Het is normaal dat bedrijven sterk verschillende prijzen vragen voor gepatenteerde medicijnen in verschillende landen. Dit is een van de redenen waarom in de VS de kosten van gezondheidszorg per hoofd van de bevolking twee keer zo hoog zijn als in het VK. Een actueel probleem in de VS is de stijgende prijs van insuline, dat door drie bedrijven wordt gemaakt, waaronder Sanofi. In de afgelopen jaren zijn in de VS minstens zes onverzekerde diabetespatiënten gestorven omdat ze de hoeveelheid insuline die ze nodig hadden niet konden betalen. Er zijn demonstraties geweest tegen de betrokken bedrijven. Zie Global Justice Now voor meer informatie.

In de afgelopen jaren heeft Ben Goldacre, een arts en journalist die hamert op het belang van wetenschappelijk bewijs, zich ingezet om de vervalsing van onderzoeksresultaten door farmaceutische bedrijven aan te pakken. Studies hebben aangetoond dat de gepubliceerde onderzoeken naar medicijnen die zijn gefinancierd door een farmaceutisch bedrijf veel vaker positieve resultaten hebben dan onderzoeken die zijn gefinancierd door de overheid.
Mogelijk komt dit door subtiele manipulaties van de onderzoeksgegevens, maar er is een veel eenvoudigere verklaring: farmaceutische bedrijven stoppen resultaten die hen niet bevallen gewoon in de la. De helft van de uitgevoerde onderzoeken is nooit gepubliceerd en positieve resultaten hebben twee keer zoveel kans om gepubliceerd te worden als negatieve.
Er zijn regels voor het publiceren van onderzoeksgegevens, maar deze worden niet gehandhaafd en veelvuldig overtreden. Goldacre startte daarom in 2013 een campagne genaamd 'All Trials', waarin wordt opgeroepen om alle klinische proeven uit het verleden en het heden te registreren en hun resultaten te rapporteren. De campagne heeft enig succes geboekt, maar er is nog een lange weg te gaan: in 2018 bleek dat 46% van al het onderzoek in de EU niet volgens de EU-regels wordt gerapporteerd.
Bedrijven reageerden verschillend op deze eisen voor transparantie. GlaxoSmithKline stemde er snel mee in om de resultaten van haar klinische studies vanaf 2000 te delen en richtte hiervoor binnen het bedrijf een afdeling op. Daarentegen spanden AbbVie en InterMune een rechtszaak aan tegen het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) om te voorkomen dat ze deze documenten moesten vrijgeven. All Trials heeft daarom alle farmaceutische bedrijven beoordeeld op hun inzet voor transparantie van onderzoek. De tabel hieronder toont de positie van de hier besproken bedrijven op deze 'transparantie-index'.

Ben Goldacre spreekt over het manipuleren van onderzoeksresultaten

Goldacre beschrijft hoe farmaceutische bedrijven onderzoeksresultaten op grote schaal verdraaien Daarnaast gaat meer dan de helft van het enorme marketingbudget van de industrie naar artsenbezoekers. Er is nu één artsenbezoeker op elke drie tot zes artsen. In theorie informeren zij artsen alleen over medicijnen. Maar het helpt natuurlijk dat ze aardig en charmant zijn, artsen kleine cadeautjes geven en notities bijhouden over het privéleven van deze artsen om een betere band met hen te krijgen.
Het is nogal bizar dat de artsen die zich hiermee inlaten, meestal ontkennen dat dit invloed heeft op hen. Ondertussen geloven ze wel dat het waarschijnlijk andere artsen wél beïnvloedt. Het is aangetoond dat artsen die meer tijd doorbrengen met artsenbezoekers minder geneigd zijn om middelen rationeel voor te schrijven. In plaats daarvan schrijven ze recepten uit voor de producten van de bedrijven van de artsenbezoeker.
Medicijnfabrikanten betalen ook voor cursussen en conferenties waar experts het woord voeren die hun medicijnen aanprijzen. Natuurlijk doen ze dit niet uit de goedheid van hun hart. Uit een uitgelekte berekening van Merck blijkt dat het 'rendement op investering' van het organiseren van discussiegroepen voor artsen hoog is: voor elke dollar die uitgegeven werd, verdiende het bedrijf er twee omdat de artsen meer Merck-medicijnen voorschreven.
Niets van dit alles is noodzakelijk. In Noorwegen is het bedrijven verboden om bijscholing voor artsen te financieren. In het Verenigd Koninkrijk mag dat wel. Zoals Ben Goldacre zegt in zijn boek: “Het ministerie van Volksgezondheid besteedt een paar miljoen pond per jaar om onafhankelijke informatie over medicijnen aan artsen te verstrekken. Farmaceutische bedrijven geven tientallen miljarden uit aan het geven van sterk gekleurde informatie. Dit is bizar: de bijscholing van artsen wordt bijna uitsluitend betaald door de bedrijven waarvan ze de producten voorschrijven, die vervolgens met publiek geld worden betaald. Dezelfde bedrijven waarvan is aangetoond dat die hen routinematig misleidt.”
Dit is een symptoom van een cultuur waarbij neoliberale regeringen academici herhaaldelijk hebben aangemoedigd om meer samen te werken met bedrijven, zonder zich te bekommeren om de belangenverstrengeling die dit met zich meebrengt. Uiteraard heeft dit alles gevolgen voor de gezondheid. Maar het heeft ook gevolgen voor het budget. Uit een onderzoek uit 2010 blijkt dat er elk jaar minstens 1,2 miljard euro verspild wordt omdat artsen merkgeneesmiddelen voorschrijven terwijl er een identiek generiek geneesmiddel beschikbaar is.

Patiëntenverenigingen
Een andere manier waarop farmaceutische bedrijven invloed uitoefenen is via patiëntenverenigingen, die vaak aanzienlijke geldbedragen van hen ontvangen zonder dat dit gemeld wordt.
Van 2012 tot 2016 doneerde de farmaceutische industrie meer dan 70 miljoen euro aan Britse patiëntenorganisaties. Dit bedrag stijgt snel en het jaarlijkse bedrag is in deze periode meer dan verdubbeld. Pfizer was de grootste donateur en gaf in 2016 meer dan 6 miljoen euro aan Cancer Research UK en Breast Cancer Now. Pfizer heeft onder andere een zeer duur medicijn tegen borstkanker genaamd palbociclib.
In het Verenigd Koninkrijk hebben vertegenwoordigers van patiëntenorganisaties vaak zitting in adviescommissies die meebeslissen over de medicijnen die de National Health Service (NHS) moet vergoeden. In een onderzoek naar patiëntenorganisaties die lobbyen bij de Europese Commissie bleken de groepen die gefinancierd werden door farmaceutische bedrijven aanzienlijk vaker voorstander van “een grotere rol van de farmaceutische industrie als informatieverstrekker” over medicijnen. Zie voor meer informatie All Trials of het boek van Ben Goldacre, Bad Pharma.

De opioïdencrisis in de VS
Naar schatting zijn meer dan twee miljoen Amerikanen verslaafd aan opioïden en elk jaar sterven tienduizenden aan een overdosis. In 2017 kondigde de Amerikaanse regering een nationale noodtoestand af voor de volksgezondheid.
De drug die het meest in de publiciteit kwam, was Oxycontin van Purdue Pharma. In mei 2007 gaf Purdue Pharma toe schuldig te zijn aan het misleiden van het publiek over de verslavende werking en stemde ermee in om 600 miljoen dollar schadevergoeding te betalen.
In de daaropvolgende jaren zijn de rechtszaken tegen Purdue uitgegroeid tot een lawine. Het zijn er nu zo’n 2000. Veel van deze zaken zijn aangespannen door bestuurslichamen – 45 van de 50 Amerikaanse staten, bijvoorbeeld, hebben Purdue aangeklaagd. Deze zaken worden vergeleken met die tegen de tabaksindustrie, die in 1998 uiteindelijk leidden tot een schikking van 246 miljard dollar.
Purdue verkoopt geen vrij verkrijgbare geneesmiddelen in het VK en ook niet in Europa. Maar het schandaal treft nu ook andere bedrijven, zoals Johnson & Johnson en Teva. De staat Oklahoma heeft beide bedrijven aangeklaagd wegens misleidende marketing van opioïden, zelfs aan kinderen.
Hoewel het voorschrijven van opioïden in andere landen ook enigszins is gestegen, was wat er in de VS gebeurde van een totaal andere orde.
In Nederland schrijven artsen waarschijnlijk ook teveel pijnstillers voor, zoals blijkt uit een recente Zembla documentaire.

Pesticiden
Bayer heeft veel meer producten in het assortiment dan geneesmiddelen. Het is ook een grote fabrikant van pesticiden, waaronder neonicotinoïden: een klasse pesticiden die chemisch lijken op nicotine. Deze werden ontwikkeld door het bedrijf in de jaren 1990. Sinds 2018 zijn de drie belangrijkste soorten neonicotinoïden in de EU verboden voor alle toepassingen buitenshuis. Dit vanwege hun effect op bijen. Het heeft zeer lang geduurd voordat dit verbod er kwam door een langdurige wetenschappelijke strijd. Bayer en Syngenta financierden hun eigen studies waaruit bleek dat er geen probleem was. In februari 2018 onderzocht de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) echter opnieuw de stand van de wetenschap en concludeerde dat er geen twijfel meer mogelijk was: neonicotinoïden vormen wel degelijk een groot risico voor bijen. Het verbod werd later dat jaar van kracht. Bayer vecht de verboden nog steeds aan en stelt dat "wanneer ze VOORZICHTIG en in overeenstemming met het etiket worden gebruikt, neonicotinoïden geen enkel effect op bijen zouden mogen hebben."

Bayer en Monsanto 
Bayer kocht Monsanto in 2018 en stopte met het merk: de producten worden nu op de markt gebracht onder de naam Bayer. Misschien heeft Bayer er nu spijt van dat het Monsanto heeft gekocht. Kort na de aankoop oordeelde een Amerikaanse rechtbank dat onkruidverdelgers van Monsanto “substantieel” bijdroegen aan de terminale kanker van een inwoner van San Francisco en dat het bedrijf ‘met voorbedachte rade’ fout had gehandeld door niet te waarschuwen voor het gevaar. Twee andere zaken in Californië liepen op dezelfde manier af en Bayer moest 2 miljard dollar schadevergoeding betalen. Duizenden andere zaken werden ook aanhangig gemaakt. Al deze zaken gingen over glyfosaat, dat Monsanto in 1974 op de markt bracht onder de naam Roundup. Het is 's werelds meest gebruikte onkruidverdelger en sinds het patent in 2000 afliep, wordt het door verschillende fabrikanten verkocht. 
Er is geen wetenschappelijke consensus over de relatie tussen glyfosaat en kanker. Het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC) van de Wereldgezondheidsorganisatie classificeerde het middel in 2015 als “waarschijnlijk kankerverwekkend voor mensen'.” Twee jaar later oordeelde de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) echter dat “het onwaarschijnlijk is dat de stof... kanker kan verwekken in mensen.” 
Sri Lanka heeft het gebruik van glyfosaat in 2015 verboden, maar in het grootste deel van de wereld wordt het nog steeds gebruikt. 
Bayer heeft toegegeven dat Monsanto vanaf 2016 een lijst heeft bijgehouden van 200 invloedrijke Europese politici, activisten en journalisten die kritisch waren over pesticiden en dat zij informatie over hen had verzameld, mogelijk op illegale wijze. In 2023 verlengde de Europese Commissie de toelating van glyfosaat omdat de lidstaten niet tot overeenstemming konden komen. Vele landen onthielden zich, onder druk van de lobby, van stemming. Ook de Nederlandse minister Adema onthield zich, tegen de wens van de tweede kamer in.

Geneesmiddelen hebben twee verschillende namen, de merknaam en de 'generieke' naam: de naam van het werkzame bestanddeel. Sildenafil is bijvoorbeeld de generieke naam voor Viagra. Als je zoekt op de generieke naam, kun je vaak een merkloos product vinden dat waarschijnlijk aanzienlijk goedkoper zal zijn dan het merkproduct. Ook hoef je dan een onethisch bedrijf niet te steunen. Enkele voorbeelden van vrij verkrijgbare geneesmiddelen met een merknaam waarvoor generieke geneesmiddelen beschikbaar zijn:

• Panadol, Sinaspril, Daro (paracetamol)
• Allerfre (loratadine)
• Canesten (clotrimazol)
• Anthisan (mepyramine maleaat)
• Nurofen, Advil (ibuprofen)
• Losec (omeprazol)
• Pepto-Bismol (bismuthsubsalicylaat)

Vertaald op 31 december 2024
Bijgewerkt op 1 maart 2026

Source data and research for these guides has been licensed from the Ethical Consumer Research Association. Brongegevens en onderzoek voor deze productbeoordelingen zijn gelicentieerd door de Ethical Consumer Research Association.  

Wil jij onderzoek naar Nederlandse bedrijven ondersteunen zodat we die kunnen toevoegen aan onze productbeoordelingen, steun dan ons werk als donateur.